દિનાંક ૨૭ ડીસેમ્બર ૧૯૨૭ ના મહાદ સત્યાગ્રહ પરિષદ મધ્યે ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકરનું અત્યંત જ્વલંત એવું ભાષણ થયું. સ્ત્રી વર્ગને ઉદ્દેશીને તેઓએ કહ્યું …..


તમે સભામાં આવ્યાબદ્દલ મને અત્યંત આનંદ થાય છે. ઘર પ્રપંચની અડચણો જેવી રીતે સ્ત્રી અને પુરુષ મળીને છોડાવે છે તેજ પ્રમાણે સમાજ સંસારની અડચણો સ્ત્રી પુરુષો બન્ને મળીને છોડાવવી જોઈએ. ફક્ત પુરુશોએજ કામ હાથપર લેશે તો એને પાર પાડવામાં તેમને અતિશય વાર લાગશે. કેહવામાં કોઈ શંકા નથી. પણ આજ કામ જો સ્ત્રીઓએ પોતાના હાથમાં લેશે તો તે કામમાં જડપી યશપ્રાપ્તિ મેળવી લેશે એવું મારું મત છે. પરંતુ જો તેઓ એકલાજ કામ પોતાના હાથમાં લઇ શકતા હોય તો તેયોએ પુરુષવર્ગ, જે કામ કરે છે, તેમનું સહકાર્ય અવશ્ય કરવું જોઈએ. માટે તમારે અત્યારથીજ દર વખતે પરિષદોમાં હાજર રેહવું જોઈએ, એવું મારું કેહવું છે.


ખરું કેહતા, અસ્પૃશ્યતા નિવારણનું પ્રશ્ન પુરુષોનું હોઈને સ્ત્રીયોનુજ છે. તમે અમે પુરુષોને જન્મ આપ્યું છે. અમને ઈતર લોક કેવું જનાવર કરતા પણ ઓછું લેખે છે, તમને ખબર છે. અમુક ઠેકાણે તો અમારા પડછાયાને પણ તેયો અડતા નથી. ઈતર લોકોને કોર્ટ કચેરી મધ્યે માનસન્માનની જગ્યા મળે છે, પરંતુ તમારા પેટથી જન્મેલા અમે છોકરાઓને પોલીસ ખાતાની સાધા સિપાઈની પણ નોકરી મળતી નથી, એટલું અમારું હિન દર્જો છે. આ બધું તમને ખબર હોતા તમે અમને જન્મ કેમ આપ્યો, એવું પ્રશ્ન તમને કોઈ કરશે તો એનું ઉત્તર તમે શું આપી શકશો? સભામાં બેઠેલા કાયસ્થ તથા ઈતર સ્પૃશ મહિલાઓના ઉદરથી જન્મેલા છોકરાઓ તથા તમારા ઉદરથી જન્મેલા અમે છોકરાઓમાં શું અંતર છે? તમારે વિચાર કરવું જોઈએ કે બ્રાહ્મણોની સ્ત્રીયોમાં જેટલું શીલ છે તેટલું શીલ તમારામાં પણ છે. બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓમાં જેટલું પતીવ્રત્ય છે તેટલું પતીવ્રત્ય તમારામાં પણ છે અને તમારામાં જેટલું મનોધૈર્ય, કરારીપણું અને ધમક છે, તેટલી બ્રાહ્મણ સ્ત્રીયોમાં પણ નથી. એવું હોવા છતાં, બ્રાહ્મણ સ્ત્રીયોના ઉદરથી જન્મેલો બાળક કેમ સર્વમાન્ય હોય અને તમારા પેટથી જન્મેલો બાળક સર્વ ઠેકાણે કેમ અમાનીતો હોય, તેને સાધો માણસાઈનું હક્ક કેમ ન હોવું જોઈએ, એનું તમે ક્યારે વિચાર કર્યું છે? મને લાગે છે તમે એનું જારાપણ વિચાર કર્યું નથી. તમે જો આનું વિચાર કર્યું હોત તો પુરુષોના પેહલા તમે સ્ત્રીઓએ સત્યાગ્રહ કર્યો હોત. કારણ તમારા પેટથી જન્મ લીધું એટલુજ પાતક અમારા હાથ થી થયું છે તથા આજ પાતકના કારણે અમને આ અશ્પૃશ્યતાની સજા ભોગવવી પડે છે. ત્યારે તમારે વિચાર કરવું જોઈએ કે તમારા પેટે જન્મવું એટલે પાપ અને ઈતર સ્ત્રીયોના પેટે જન્મવું પુણ્યપ્રદ કેમ? આ પ્રશ્નનું જો તમે વિચાર કરશો તો તમારે એક તો પ્રજાઉત્પત્તિ કરવાનું બંદ કરવું પડશે અથવા તમારા કારણે તેમને લાગતું કલંક તમારે ધોવું પડશે. તમે પ્રતિજ્ઞા કરો કે આવા કલંકિત સ્થિતિમાં અમે આજપછી જગશું નહિ. સમાંજોન્નતી કરવાનું જેવું પુરુષોએ નિશ્ચય કર્યું છે, તેવું તમે પણ કરો.


બીજી વાત તમને એ કેહવાની છે કે તમારે બધાએ જૂની તથા ગલીચ્છ ચાલીરીતિઓ છોડી દેવી જોઈએ. સાચું કેહતા અસ્પૃશ્ય માણસ એ અસ્પૃશ્ય છે તેવી ઓળખનું શીક્કો તેમના કપાળ પર મારેલું નથી હોતું, પરંતુ અસ્પૃશ્ય લોકોના જે કોઈ રીત-રીવાજો છે તે રીત-રીવાજો થકીજ ઈતર લોક અમુક એક માણસ અસ્પૃશ્ય જાતિમાંથી છે એવું ત્વરિત ઓળખી જાય છે. આવા રીત-રીવાજો એકે કાળે આપણા પર બળ જબરીથી લાદવામાં આવ્યા હતા એવું મારું મત છે. પરંતુ ઇન્ગ્રેજ સરકારના રાજ્યમાં આવા પ્રકારની બળજબરી થઇ શકતી નથી. એટલે જે વાતોથી લોકો આપણને અસ્પૃશ્ય તરીકે ઓળખે છે તેવી બધીજ વાતો હવે તમારે બંદ કરવી જોઈએ. તમારી લુગદી (સાડી) પેહેરવાની રીત આ તમારા અશ્પૃશ્યતાનું પુરાવો છે. આ પુરાવો તમારે નાશ કરવું જોઈએ. વરિષ્ઠ વર્ગની મહિલાઓ જેવી રીતે લુગડી પેહરે છે તેવી રીતિને તમારે પણ લુગડી પેહેરવી જોઈએ. તેવું કરવાથી તમારું કશુજ ખર્ચ થવાનું નથી. એજ પ્રમાણે ગળામાં ભારોભાર ગળસરી (ગળામાં પેહેરવાનું જાડુ હાર અથવા માળા) તથા હાથમાં મોટી મોટી પાટલિયો પણ તમારી ઓળખની નિશાની છે. દાગીના કરતા કપડાનેજ વધારે શોભા છે, ત્યારે કથલા અથવા ચાંદીના દાગીનાઓમાં પૈસા ખર્ચ કરવા કરતા સારા કપડા લેવા માટે પૈસો ખર્ચ કરો. દાગીનો પેહેર્વોજ હોય તો તે સોનાનું પેહેરવું નહીતર પેહેરવુંજ નહિ. એજ પ્રમાણે સ્વચ્છ રેહવાની પણ ખબરદારી રાખો. તમે ઘરના ગૃહલક્ષ્મી છો, ઘરમાં કોઈપણ અમંગલ વાત થાય માટે તમારે ચિન્તા કરવી જોઈએ.


ગયા માર્ચ મહિનાથી બધા લોકોએ મરેલા જાનવરનું માસ ખાવાનું બંદ કર્યું છે વાત આનંદની છે. પરંતુ કોઈક ઘરે એ બંદ ન થયું હોય તો તે બંદ કરવાની જવાબદારી તમારે પોતાના હાથમાં લેવી જોઈએ. જો ઘરધણી મરેલા જાનવરનું માસ ઘરમાં લાવે તો તમે એને સ્પષ્ટ કહો કે, આવું પ્રકાર મારા ઘરે ચાલશે નહિ અને મારી ખાતરી છે કે આ વાત જો તમે મનપર લેશો તો આ અમંગલ પ્રકાર પૂર્ણપણે બંદ થઇ જશે.


તેવીજ રીતે તમારે તમારી દીકરીઓને પણ શિક્ષણ આપવું જોઈએ. જ્ઞાન અને વિદ્યા ફક્ત પુરુષો માટે નથી. તે સ્ત્રિયો માટે પણ જરૂરી છે. વાત આપણા પૂર્વજોએ પણ ઓળખી લીધી હતી. નહીતર જે જે લોકો પલટણ (સૈન્ય) માં રહ્યા, તે લોકોએ પોતાની દીકરીયોને જે શિક્ષણ આપ્યું તે ન આપ્યું હોત. જેવી ખાણ તેવી માટી. આ વાત ધ્યાનમાં રાખીને આપણી આગળની પીઢીને જો તમારે સુધારવી હોય તો, તમે દીકરીઓને શિક્ષણ આપ્યા વગર ન રહો. આ જે ઉપદેશ મેં તમને આપ્યું છે તે તમે હવામાં ઉડાડશો નહિ એવી મને આશા છે. તેને અમલમાં મુકવા માટે તમે જરાપણ આડશ કરશો નહિ. માટે તમે સવારે પોતાના ઘરે જતા પેહલા, તમારા પેહેર્વેશની પદ્ધતિમાં બદલ કરીને મને બતાવો અને પછી ઘરે જાઓ, જેથી મને ખાતરી થશે કે જેવું મેં કીધું તેવું થયું. ત્યારપછી પરિષદમાં ભેગી થયેલી સ્ત્રીયોવતી શ્રીમતી વિઠાબાઈએ  કીધા પ્રમાણે અમે અમલ કરશું એવું આશ્વાસન આપ્યું.


ડો. આંબેડકરના ભાષણનું સભા મધ્યે ભેગા થયેલી સ્ત્રીવર્ગ ઉપર તાત્કાલિક પરિણામ થયાનું દેખાઈ આવ્યું. સવારમાં પોત પોતાના ગામે પાછા જતી વખતે નખશીખ તેયોએ પોતાના પહેરવેશમાં બદલ કર્યનું દેખાઈ આવ્યું. તેમના આ નિશ્ચય માટે દરેકને કબજી-બંગડી માટે આઠઆઠ આના આપવામાં આવ્યા. એજ પ્રમાણે પુરુષવર્ગ ઉપર પણ પરિણામ થયાનું દેખાઈ આવ્યું. તેયોએ પણ હાથ-કાનના જંગલી દેખાવ જેવા દાગદાગીનાને એક જાટકે રજા આપી. એટલુજ નહિ, મહાડ મુન્સીપાલટી કચરાપટ્ટી મધ્યે ઝાડુંવાળાની નોકરી કરનાર મહારોએ પોતાની નોકરીઓનું રાજીનામું આપ્યું.


સાભાર: પાઠ ૧૯, પાના નં.૧૪૨ થી ૧૪૫ (ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર યાંચી ભાસણે  – ભાગ ૧ (૧૯૨૦ થી ૧૯૩૬), મહારાષ્ટ્ર શાશન (અનુવાદ: નવીન કિશન ભોઈયા (૯૯૧૩૪૯૨૯૪૫))

2 Response Comments

  • nitin VinzodaDecember 8, 2011 at 7:48 am

    Dr Ambedkar also suggests strategies for emancipation from oppression. He found their emancipation in Buddhist values, which promotes equality, self-respect and education. Ambedkar believes that Buddha treated women with respect and love, and never tried to degrade them like Manu did. He taught women Buddha Dharma and religious philosophy. Ambedkar cites women like Vishakha, Amrapali of Visali, Gautami, Rani Mallika, queen of Prasenajith who approached Buddha, as evidences of Buddha’s treatment of women as equals. (Paul, 1993:383-84) It was mainly the Hindu culture and social customs, which stood in the headway of women’s empowerment.

    Nitin Vinzoda. Jamnagar India.

  • Career ideasDecember 11, 2011 at 4:02 pm

    Great article. Thank you to tell us more useful information. I am looking forward to reading more of your articles in the future.
    Welcome to my site Career ideas 😉

Leave A Comment

Please enter your name. Please enter an valid email address. Please enter message.